ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਅੰਕੜਾ: ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 2,700 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਬੁਝ ਗਏ। ਕਈ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ-ਦੋ ਪੁੱਤ ਗੁਆ ਲਏ।

ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ: ਅੱਜ 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ੀ ਅਜੇ ਤਕ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਬੈਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਿਆਂ ਮਿਲੇ।

ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਰਜ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ,ਸਗੋਂ ਅਨਖ ਨਾਲ ਜਿਓਂਦਾ ਹੈ |

ਸਾਡਾ ਸਬਕ: ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬਜਾਏ। 1984 ਦੇ ਦੰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨ ਦਾ ਉਹ ਦਾਗ਼ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਦਾਗ਼ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ।

 ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ, ਜੋ ਉਸ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। 

ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਡਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਜਵਾਨ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਾਲਾ ਕੌੜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਤ ਦਰਦਨਾਕ: ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ 14-15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੈਰੋਇਨ, ਚਿਟਾ, ਸਮੂਥੀ, ਡੋਡਾ – ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਹਨ, ਪਿਓ ਸਿਰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਨੇ, ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 15,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ – ਕੁਝ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਜਾਨ ਲੈ ਕੇ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ’ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਕਈ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਗਿਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ। ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲੀਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਖੁਦ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ (ਮਾਹੌਲ) ਹੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰਲੇ ਸਹਾਰੇ ਤੱਕ ਭੱਜੇਗਾ।

ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ: ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਠੇਕੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਈ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਦੀ ਸੌਖ ਲੈ ਲਈ। ਪਰ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ, ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਹੱਲ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਦਦ ਲਓ। ਦੂਜਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਤੀਜਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰੋ।

ਪੰਜਾਬ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗਾ: ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਾਟ ਭਾਵੇਂ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੇ ਡਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਲੜੇਗਾ – ਇਸ ਵਾਰ ਖੁਦ ਨਾਲ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ।

 ਹਰ ਉਸ ਮਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। 

ਪਿੱਠਭੂਮੀ: ਇਹ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗੇ ਬੀਜ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖਰਚੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ – MSP (Minimum Support Price) ‘ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਕਿਸਾਨ ਆਂਦੋਲਨ – ਇੱਕ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਨ: 2020-21 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਡੇਰੇ ਲਾਏ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ 13 ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠ ਰਹੇ, ਔਰਤਾਂ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਸਨ। ਆਖਰਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ, ਅਤੇ MSP ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ‘ਤੇ ਵਾਅਦੇ ਹੋਏ – ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਅੱਜ ਦਾ ਹਾਲ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਹੇਠ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਫਲ਼-ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਡੇਅਰੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇਗਾ।

ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰੋਟੀ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਨੂੰ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ MSP ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ, ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ੀ, ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਹਾਰੇਗਾ ਨਹੀਂ: ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਬੋਏਗਾ, ਤੇ ਉਹੀ ਬੀਜ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਿਆਵਲ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ।

 ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀ। 

ਪੰਜਾਬੀਓ, ਸੁਣੋ ਮੇਰੀ ਗੱਲ।

ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਗੱਡਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਿੰਜੀਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖੁਆਈ। ਪਰ ਅੱਜ… ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਪ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ।

ਪੰਜਾਬ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ – ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਟੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਰਨ ਦੇ ਸਕਦੇ।

ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਿਹਾ/ਰਹੀ ਹਾਂ – “ਚਲੋ ਪੰਜਾਬੀਓ, ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਚੱਲੀਏ। ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ, ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਵੱਲ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ।” ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ, ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ – ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ, ਬੋਲੀ ਨੂੰ, ਸਿਹਤ ਨੂੰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ, ਰੂਹ ਨੂੰ।

1. ਚਲੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈਏ – ਹਰ ਪਿੰਡ, ਹਰ ਮੁਹੱਲਾ, ਹਰ ਘਰ

ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਵਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਸੂਈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾੌਡਰ ਕਰਕੇ ਮਰੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ – ਸਾਡਾ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ/ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਠੇਕੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾਓ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਚਾਇਤ, ਸਕੂਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਓ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਓ। ਸਰਮ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਮ ਨਾਲ ਜਾਨਾਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
• ਖੇਡਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰੋ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਨਾ ਭੱਜੇ।

ਹਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: “ਪੁੱਤਰਾ, ਸੂਈ ਤੋਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਚੰਗੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਜਿਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰ, ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰ, ਪਰ ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ।”

2. ਚਲੋ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਈਏ – ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹੁਣ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਫਾਸਫੇਟ, ਡੀਜ਼ਲ, ਰਸਾਇਣ – ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਡਨੀਆਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ (ਗੋਹਾ, ਕੰਪੋਸਟ) ਵਰਤੋ। ਮਿੱਤਰ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿੰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਹਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਚੇਗੀ।
• ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰੋ। ਧਾਨ (ਝੋਨੇ) ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ – ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾ, ਦਾਲਾਂ, ਤੇਲ ਬੀਜ – ਬੀਜੋ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੋਚੋ: ਮਲਵਾਈ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਠੀਕ ਹੈ?
• RO ਪਲਾਂਟ ਲਗਵਾਓ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰੋ ਕਿ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂਗੇ?

3. ਚਲੋ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਚਾਈਏ – ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਗੌਡ’ ਆਖਣਗੇ

ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ – “ਪੰਜਾਬੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ ਕਰ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬੋਲ, ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਬਣੇਂਗਾ।” ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧੋਖਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੱਖੋ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਓ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਗਾਓ।
• ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਾਓ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰੋ।
• ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਟਿਊਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸਪੋਰਟ ਕਰੋ।
• ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਓ। ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ, ਅਖਾੜੇ ਕਰੋ।

ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਮਰੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਮਰੀ।

4. ਚਲੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੀਏ – ਰੋਟੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਾਡੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਹੈ, ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਤਾਰਾਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲਦੇ ਬੱਚੇ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ MSP (Minimum Support Price) ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਾਰੰਟੀ ਮੰਗੋ। ਧਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਵੋਟ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਠਾਓ।
• ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਤੀ, ਬੀਮਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋ।
• ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਫਸਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਕਾਰੀ ਮੰਡੀਆਂ ਬਣਾਓ।
• ਖ਼ੁਦ ਗਾਹਕ ਬਣੋ – ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸਬਜ਼ੀ, ਅਨਾਜ ਖਰੀਦੋ। ‘ਬਾਇਓ-ਰੀਜਨ’ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰੋ।

ਕਿਸਾਨ ਬਚੇਗਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਬਚੇਗਾ।

5. ਚਲੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਈਏ – ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕੋ

ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪਰਦੇਸ਼ ਵੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਥੇ ਟਰੱਕ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਟੂਰਿਜ਼ਮ, ਆਈ.ਟੀ. ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਓ ਪਾਓ।
• ਸਟਾਰਟ-ਅੱਪ ਸਕੀਮਾਂ, ਖੇਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।
• ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ (ਪਰਦੇਸੀ) ਨੂੰ ਕਹੋ – ਪੈਸਾ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਆ ਕੇ ਬਣਾਉ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਖਾਨਾ ਲਗਾਓ, ਸਕੂਲ ਬਣਾਓ।
• ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹੋ – “ਪੁੱਤ, ਪਰਦੇਸ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਦੇਖ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੇਖ।”

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ – ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ।

6. ਚਲੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਈਏ – ਉਹ ਸਾਡੀ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ, ਸਾਡੀ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ

ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਘਰ ਅੰਦਰ ਡਰ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ, ਮੁਹੱਲੇ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹੋ। 181 ‘ਤੇ ਕਾਲ ਕਰੋ, ਥਾਣੇ ਜਾਓ, ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ।
• ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਓ।
• ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ। ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਸਗੋਂ ਪੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿਓ।
• ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਟਾ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਓ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹੈਲਪਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ।

ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

7. ਚਲੋ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਈਏ – ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹੇਗਾ ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਵਧੇਗਾ ਪੰਜਾਬ

ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਬੱਚੇ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਵੋ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰੋ, ਗੁੰਮਸੁਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰੋ।
• ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਕੋਚਿੰਗ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈਬ, ਸਪੋਰਟਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੋ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਓ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।

ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ।

8. ਚਲੋ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖੀਏ – ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਏ

1947, 1962, 1965, 1971, 1984, ਅੱਤਵਾਦ – ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਮਾਸ-ਧਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਖਾਧੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ 1984 ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜੀ ਸੀ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਓ।
• ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਯਾਦਗਾਰ (ਸਟੀਕਰ, ਬੋਰਡ, ਪੇਂਟਿੰਗ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ।
• ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੰਗਾਂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰੋ।
• ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ – ਨਾ ਘਟਾ ਕੇ, ਨਾ ਵਧਾ ਕੇ।

ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਸਾਡੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।

9. ਚਲੋ ਏਕਤਾ ਬਣਾਈਏ – ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ

ਪੰਜਾਬ ਅੱਜ ਜਿੰਨਾ ਬਾਹਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸਿਆਸੀ ਖੇਡਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕੇ – ਸਾਨੂੰ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇੱਕ ਹਨ: ਨਸ਼ਾ, ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਮੌਤ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦ, ਗਿਰਜਾ ਘਰ – ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਓ।
• ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਹੱਲ ਕਰੋ।
• ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਕਹੋ – “ਅਸੀਂ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ।”

ਸਾਡੀ ਸਾਂਝ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਾ!

10. ਚਲੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਾਬੀ’ ਬਣਾਈਏ – ਨਾ ਕਿ ‘ਗਲੋਬਲ ਸਿਟੀਜ਼ਨ’

ਪਿਛਲੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ‘ਗਲੋਬਲ’ ਬਣ ਗਏ। ਉਹ ਟਿਕਟਾਕ, ਸਪੌਟੀਫਾਈ, ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ‘ਤੇ ਪਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨਹੀਂ ਤੁਰਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਇਹ ਕਰੋ:

• ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਾਓ, ਪਸ਼ੂ ਦਿਖਾਓ, ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਓ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ, ਨੱਚਣ (ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ), ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿਖਾਓ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਓ – ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਿੰਚਾਈ ਟਿਊਬਵੈਲ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀ ਹਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਓ ਕਿ “ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਗਰਵ ਹੈ।”

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ – ਹੁਣ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ

ਪੰਜਾਬੀਓ,

ਅਸੀਂ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ, ਦੰਗੇ, ਜੰਗਾਂ, ਅੱਤਵਾਦ, ਨਸ਼ਾ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕਟ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ – ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਟੁੱਟੇ, ਹਰ ਵਾਰ ਉੱਠੇ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਂਗਣੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਹੈ – ਕਿ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇਗਾ, ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰੇਗਾ?

ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ –

• ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ (ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਰਦੇਸ ਹੋ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੋ, ਸਕੂਲ ਬਣਾਓ)।
• ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ (ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਪਾਣੀ ਬਚਾਓ)।
• ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾਉਣ ਦਾ (ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੋਚੋ)।
• ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ (ਠੇਕੇ ਬੰਦ ਕਰਾਓ, ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਓ)।
• ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ)।
• ਏਕਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ (ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੋ)।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਜੀਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ।

ਅੱਜ ਤੋਂ ਠਾਣ ਲਓ –

• ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਠੇਕੇ ਬਾਰੇ ਬੋਲਾਂਗਾ।
• ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਾਂਗਾ।
• ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗਾ।
• ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਬਚਾਵਾਂਗਾ।
• ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਔਰਤ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ।
• ਮੈਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।

ਪਿਆਰਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀਓ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਸੰਭਲੇ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੇਗਾ – ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਦ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਬਣਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ।

ਆਓ, ਅੱਜ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ –
“ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਵਾਂਗੇ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਆਪਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਹ।”

ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।
ਪੰਜਾਬ ਜਿੰਦਾਬਾਦ! ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਜਿੰਦਾਬਾਦ!

 ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੇਤੂ ਰਹੇ। 

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ‘ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ (ਯੁਰੇਨੀਅਮ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਖਤਰਨਾਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ।

ਭੂ-ਗਰਭ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੁਹਰਾ ਸੰਕਟ: ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 110 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 105 ‘ਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 500-600 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਗਾਉਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜ਼ਹਿਰ: ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ) ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ WHO ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਤੋਂ 5-10 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਕੇਨਸਰ, ਗੁਰਦੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨੁਕਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਲਕੀਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੱਕ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।

ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ (ਫਾਸਫੇਟ ਖਾਦਾਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਫਲਾਈ ਐਸ਼) ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਰਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਰਿਵਰਸ ਓਸਮੋਸਿਸ (RO) ਪਲਾਂਟ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਧੀਮੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? RO ਪਾਣੀ ਪੀਓ ਜੇ ਮੁਮਕਿਨ ਹੋਵੇ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਓ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਓ। ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰੋ ਕਿ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ: ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਾਰੇਗਾ ਨਹੀਂ।

 ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ – ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। 

ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ – ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਉਲਾਰਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ – ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਲਾਇਣ (brain drain)। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਕਰਜ਼ੇ, ਨਸ਼ੇ, ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਦਾ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਮਾਰਕੀਟ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਨਤੀਜਾ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਡਰਾਈਵਰ, ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ, ਰਿਟੇਲ ਸੈਲਜ਼ਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਤੇ 20-30 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ, ਕਈ ਤਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਸਤੇ (ਡੰਕੀ ਰੂਟ) ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਅਸਰ: ਇੱਕ ਤਰਫ, ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭੇਜੇ (remittances) ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਕਰੀਬ 40-50,000 ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਨਾ), ਪਰ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੈ – ਸਭ ਤੋਂ ਮਿਹਨਤੀ, ਜਵਾਨ, ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਵਰਗ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ’ (Return to Homeland) ਵਰਗੇ ਸਕੀਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ।

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਟਾਨ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ, ਸ਼ੋਅਰੂਮ, ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ? ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਾ ਪਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਰਦ ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਸੁਨੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।

 ਹਰ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੋਟੀ ਲਈ ਵਤਨ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਵਤਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। 

ਪਿਆਰਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀਓ,

ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 15-20% ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ – ਕਰੀਬ 8.3% (ਦੇਸ਼ੀ ਔਸਤ 4-5%)। ਪਰ ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਫ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਜਿਸਟਰਡ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰੋ। ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 10-15,000 ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 20-30 ਲੱਖ ਬਿਨੈਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜਾ – ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰੇਲਵੇ, ਪੁਲਿਸ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ: ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਐਮ.ਏ., ਬੀ.ਐਡ., ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 10,000 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਟੂਡੈਂਟ ਵੀਜ਼ਾ ‘ਤੇ ਟੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 6-8 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।

ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਮਲਟੀ-ਸਕਿੱਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ’, ‘ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੌਸ਼ਲ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ’ ਤੇ ‘ਸਕਿੱਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਮਿਸ਼ਨ’ ਚਲਾਏ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਧੇ, ਕਾਰਖਾਨੇ ਲੱਗਣ, ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਟਾਰਟ-ਅੱਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ: ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਵੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ – ਮੋਬਾਈਲ ਰਿਪੇਅਰ, ਆਨਲਾਈਨ ਮਾਰਕਿਟਿੰਗ, ਆਰਗੈਨਿਕ ਫਾਰਮਿੰਗ, ਫੂਡ ਡਿਲੀਵਰੀ। ਕਈ ਨੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਪੇਜ ਬਣਾਏ। ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਹੈ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਾ ਕਰੇਗਾ – ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਸਾਡੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲੜੇਗਾ – ਇਸ ਵਾਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ।

 ਹਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਉਮੀਦ – ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਿਨ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਸ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰੋ। 

ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਔਰਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ – ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀਦਾਰ ਕੌਰ, ਭਗਤ ਪੁਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ – ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ 9 ਔਰਤਾਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ: ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ (ਦਾਜ ਲਈ ਤਸੀਹੇ, ਕੁੱਟਮਾਰ), ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ (ਬਲਾਤਕਾਰ, ਛੇੜਖਾਨੀ), ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ (ਮੋਰਫਿੰਗ, ਫੋਟੋ ਵਾਇਰਲ), ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜਾ – ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ (ਜੇਕਰ ਲੜਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰਭਪਾਤ)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ (sex ratio) ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਹਿਲੂ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਸਾ ਰੋਕਥਾਮ ਅਧਿਨਿਯਮ’ ਤੇ ‘ਵਨ-ਸਟਾਪ ਸੈਂਟਰ’ ਬਣਾਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ: ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ (ਸੰਗਰੂਰ) ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਈ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਭੁੱਬੇ (ਜਲੰਧਰ) ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ “ਸਤੀ” ਜਾਂ “ਲਚਾਰ ਔਰਤ” ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ “ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ” ਔਰਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਲੋੜ ਹੈ – ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਪਤਨੀ, ਧੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ, ਮੁਹੱਲੇ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖੋ, ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹੋ। 1098 (ਚਾਈਲਡ ਲਾਈਨ), 181 (ਮਹਿਲਾ ਹੈਲਪਲਾਈਨ) ‘ਤੇ ਕਾਲ ਕਰੋ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਰਤ – ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਅਗੂ: ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੁਣ ਪੁਲਿਸ, ਫੌਜ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ ਦੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

 ਹਰ ਉਸ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝੁਕਣਾ ਸਿੱਖਿਆ।